Son zamanlarda çevreme baktığımda, insanları dinlediğimde, sokakta yürüdüğümde veya günlük hayatın içerisinde yaşanan tartışmalara tanıklık ettiğimde kendi kendime sık sık aynı soruyu soruyorum: Biz ne zaman bu kadar öfkeli bir toplum olduk? Ne zaman birbirimizi dinlemekten vazgeçtik, ne zaman en küçük anlaşmazlığı büyük bir mesele haline getirmeye başladık, ne zaman sabretmeyi zayıflık, bağırmayı güç, karşısındakini susturmayı haklılık olarak görür hale geldik? Eskiden de tartışmalar vardı, insanlar arasında anlaşmazlıklar yaşanırdı, elbette geçmişte her şey mükemmel değildi. Ancak bugün sanki hayatın her alanında daha fazla gerginlik, daha fazla tahammülsüzlük ve daha fazla öfke hissediyoruz. Trafikte, iş yerinde, evde, sokakta, sosyal medyada, hatta bazen insanların yalnızca fikirlerini ifade etmeye çalıştığı ortamlarda bile aynı manzarayla karşılaşıyoruz. Herkesin söyleyecek çok sözü var ama birbirini dinlemeye ayıracak zamanı ve sabrı giderek azalıyor.
Sabah evinden çıkan bir insanın gün içerisinde nelerle karşılaşacağını düşünelim. Trafikte birkaç saniye geciktiği için arkasından korna çalınabiliyor, bir iş yerinde küçük bir yanlış anlaşılma büyük bir tartışmaya dönüşebiliyor, sosyal medyada yazılan birkaç kelime yüzünden insanlar birbirine ağır hakaretler edebiliyor. Bazen bir bakış, bazen yanlış anlaşılan bir cümle, bazen de sıradan bir fikir ayrılığı insanların birbirine karşı öfke duymasına yetebiliyor. Oysa hayatın doğal akışı içerisinde anlaşmazlıkların yaşanması kadar normal bir şey yok. Herkes aynı düşünmek zorunda değil, herkes aynı hayatı yaşamak zorunda değil, herkesin doğruları ve beklentileri birbirinden farklı olabilir. Asıl mesele bu farklılıklarla birlikte yaşayabilmeyi başarabilmek. Ne yazık ki bazen karşımızdaki insanın farklı düşünmesini bile kişisel bir saldırı olarak algılayabiliyoruz. Haklı çıkma isteğimiz, doğruyu bulma çabamızın önüne geçiyor. Konuşarak çözebileceğimiz meseleleri gereksiz yere büyütüyor, sonunda da hem kendimizi hem çevremizdekileri yıpratıyoruz.
Elbette toplumdaki gerginliği yalnızca insanların karakteriyle açıklamak doğru olmaz. Hayat şartlarının, ekonomik sıkıntıların, gelecek kaygısının, iş hayatındaki yoğunluğun ve günlük yaşamın getirdiği stresin insan psikolojisi üzerinde etkileri bulunuyor. Bugün birçok insan sabah uyandığında yalnızca o gün yapacağı işleri değil, ödemesi gereken faturaları, yetiştirmesi gereken borçları, ailesinin ihtiyaçlarını ve geleceğe ilişkin belirsizlikleri de düşünüyor. Geçim derdi yaşayan bir insanın zihni sürekli meşgul olabiliyor. İş bulamayan bir genç, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan bir anne veya baba, yıllarca çalışmasına rağmen istediği hayatı kuramayan bir vatandaş doğal olarak çeşitli kaygılar yaşayabiliyor. Ancak burada önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor. Ekonomik sıkıntılar, stres ve hayatın zorlukları insanların öfkelenmesini açıklayabilir ama hiçbir zaman başkalarına zarar vermeyi haklı gösteremez. Hepimizin sorunları olabilir, hepimiz zor dönemlerden geçebiliriz. Fakat yaşadığımız sıkıntıların bedelini karşımızdaki insana ödetmeye hakkımız yok.
Beni en fazla düşündüren konulardan biri de şiddetin zaman zaman sıradanlaştırılması. Bir insanın karşısındakine bağırması, tehdit etmesi, hakaret etmesi veya fiziksel güç kullanmaya yönelmesi bazen yeterince ciddiye alınmıyor. “Sinirlenmiş, olur böyle şeyler” denilerek geçiştirilebiliyor. Oysa şiddet yalnızca fiziksel saldırıdan ibaret değildir. Sürekli aşağılamak, korkutmak, tehdit etmek, insanların üzerinde baskı kurmak da insan hayatında derin izler bırakabilir. Şiddetin hiçbir türünü normal kabul etmemeliyiz. Çünkü bugün önemsemediğimiz bir tehdit, yarın çok daha ağır sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilir. Toplum olarak en başta bu anlayışı değiştirmemiz gerekiyor. Güçlü insan, karşısındakini korkutan insan değildir. Güçlü insan, öfkelendiğinde bile kendisini kontrol edebilen, anlaşmazlıkları konuşarak çözebilen ve başkasının hakkına saygı gösterebilen insandır.
Bir başka mesele de çocuklarımızın nasıl bir ortamda büyüdüğü. Bugün yetişkinler olarak birbirimize karşı kullandığımız dili, tartışma biçimimizi ve öfkemizi nasıl gösterdiğimizi yeterince sorguluyor muyuz? Çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, çevrelerinde gördüklerini de öğreniyor. Evde sürekli bağırış çağırış varsa, insanlar sorunlarını konuşarak değil kavga ederek çözüyorsa, çocuk da zamanla bu davranışları normal görebiliyor. Aynı şekilde televizyonlarda, dijital platformlarda ve sosyal medyada karşılaştıkları içerikler de onların dünyaya bakışını etkileyebiliyor. Elbette her olumsuz davranışın tek bir nedeni yok. Ancak çocuklarımıza saygıyı, sabrı, empatiyi ve sağlıklı iletişimi öğretmek istiyorsak önce kendi davranışlarımızla örnek olmak zorundayız. Bir çocuğa “Kimseye bağırma” deyip ardından trafikte başka bir sürücüye hakaret ediyorsak verdiğimiz öğüdün ne kadar etkili olacağını da düşünmeliyiz.
Okullarımızın bu konuda üstlenebileceği rol de son derece önemli. Eğitim yalnızca matematik, Türkçe, fen veya tarih öğretmek değildir. Eğitim aynı zamanda bir insanın toplum içerisinde nasıl yaşayacağını, farklı düşüncelere nasıl saygı göstereceğini ve sorunlarını nasıl çözebileceğini öğrenmesidir. Çocuklarımızın akademik başarıları kadar sosyal ve duygusal gelişimlerine de önem vermeliyiz. Bir öğrenci yüksek notlar alabilir, çok başarılı sınav sonuçları elde edebilir ama öfkesini kontrol edemiyor, arkadaşlarıyla sağlıklı iletişim kuramıyor ve farklılıklara tahammül gösteremiyorsa eğitim sürecinde üzerinde durulması gereken başka ihtiyaçlar da var demektir. Bu nedenle ailelerin, öğretmenlerin ve ilgili kurumların birlikte hareket etmesi, çocukların iletişim ve çatışma çözme becerilerinin geliştirilmesi büyük önem taşıyor. Gelecekte daha huzurlu bir toplum istiyorsak bugünün çocuklarına yalnızca bilgi değil, birlikte yaşama kültürü de kazandırmalıyız.
Sosyal medya ise bu meselenin ayrı bir boyutu. Eskiden insanlar bir tartışmanın ardından birbirinden uzaklaşır, sakinleşir ve belki daha sonra yeniden konuşurdu. Bugün ise telefon ekranının arkasından tartışmalar saatlerce devam edebiliyor. İnsanlar birbirini tanımadan, karşısındakinin hayatını bilmeden, yalnızca birkaç cümle üzerinden ağır yargılarda bulunabiliyor. Bir haberin altındaki yorumlara baktığınızda bazen olayın kendisinden çok insanların birbirine yönelik kullandığı dil dikkatinizi çekiyor. Farklı düşüncelere tahammül etmek yerine karşısındakini küçümsemek, hakaret etmek veya susturmaya çalışmak kolay bir yöntem haline gelebiliyor. Oysa sosyal medyada yazdığımız her kelimenin karşısında gerçek bir insan olduğunu unutmamalıyız. Ekranın arkasında olmak, insana istediği gibi davranma hakkı vermez. Dijital dünyada da saygıya, vicdana ve sorumluluğa ihtiyacımız var.
Toplumdaki tahammülsüzlüğün bir başka göstergesi de insanların birbirini dinleme alışkanlığını kaybetmesi. Bugün bir tartışma ortamında çoğu zaman karşımızdaki insanın ne anlatmaya çalıştığını anlamak için değil, ona nasıl cevap vereceğimizi düşünerek dinliyoruz. Daha sözünü bitirmeden araya giriyor, kendi düşüncemizi kabul ettirmeye çalışıyoruz. Oysa dinlemek, karşımızdaki insanın her söylediğini kabul etmek anlamına gelmez. Farklı düşüncelere sahip olabiliriz, birbirimizin görüşlerine katılmayabiliriz ama saygıyı kaybetmeden konuşabiliriz. Bir insanı dinlemek, ona değer verdiğimizi göstermenin en temel yollarından biridir. Belki de bugün toplum olarak en fazla kaybettiğimiz şeylerden biri budur. Herkes konuşuyor ama gerçekten dinleyenlerin sayısı azalıyor.
Afyonkarahisar gibi geleneksel dayanışma kültürünün önemli olduğu şehirlerde bu konuyu daha fazla düşünmemiz gerektiğine inanıyorum. Biz komşuluğun, selamlaşmanın, yardımlaşmanın ve birbirinin derdiyle ilgilenmenin değerini bilen bir toplumuz. Mahalle kültürümüz, esnaf ilişkilerimiz ve aile bağlarımız geçmişten bugüne önemli değerler taşıyor. Ancak bu değerleri yalnızca eski günleri anlatırken hatırlamak yeterli değil. Bugün de yaşatmamız gerekiyor. Bir komşumuzun sıkıntısını dinlemek, trafikte başka bir sürücüye anlayış göstermek, bir esnafla konuşurken saygıyı korumak, aile içerisinde sorunları bağırmadan çözmeye çalışmak küçük davranışlar gibi görünebilir. Oysa toplumun huzuru tam da bu küçük davranışların bir araya gelmesiyle oluşur. Bir şehir yalnızca yollarıyla, binalarıyla, parklarıyla veya yatırımlarıyla gelişmez. O şehirde yaşayan insanların birbirine nasıl davrandığı da en az bunlar kadar önemlidir.
Burada yöneticilere, siyasetçilere, kanaat önderlerine ve kamuoyunda söz sahibi olan herkese de önemli sorumluluklar düşüyor. Çünkü toplumda kullanılan dil yalnızca bireyler arasında şekillenmiyor. Siyasette, televizyon ekranlarında ve kamuoyu önünde kullanılan sert ifadeler de tartışma kültürünü etkileyebiliyor. Elbette eleştiri demokrasinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Siyasetçiler birbirlerini eleştirebilir, gazeteciler yanlış gördükleri konuları gündeme taşıyabilir, vatandaşlar yöneticilerden hesap sorabilir. Ancak eleştiriyle hakaretin, sert sözle tehdidin ve fikir mücadelesiyle düşmanlaştırmanın birbirinden farklı olduğunu unutmamak gerekiyor. İnsanları birbirine karşı öfkelendiren değil, sorunları konuşarak çözmeye teşvik eden bir dilin güçlenmesine ihtiyacımız var. Toplumun önünde bulunan insanlar kullandıkları kelimelerin sorumluluğunu da taşımalıdır.
Şiddetle mücadelede hukukun ve güvenlik mekanizmalarının önemi de tartışılmaz. İnsanların kendilerini güvende hissetmesi, tehditlerin ciddiye alınması, suç işleyenlerin hukuk önünde hesap vermesi ve mağdurların korunması son derece önemlidir. Ancak yalnızca suç işlendikten sonra alınan tedbirlerle yetinmemeliyiz. Önleyici çalışmaların, psikolojik ve sosyal destek hizmetlerinin, eğitim faaliyetlerinin ve toplumsal farkındalığın da güçlendirilmesi gerekiyor. İnsanların sorunları büyümeden destek alabileceği mekanizmaların bulunması, riskli davranışların zamanında fark edilmesi ve şiddetin kabul edilemez olduğuna ilişkin ortak bir anlayış oluşturulması büyük önem taşıyor. Çünkü huzurlu bir toplum yalnızca kurallarla değil, o kurallara saygı gösteren ve birbirinin hakkını önemseyen insanlarla mümkün olabilir.
Bazen düşünüyorum, acaba gerçekten birbirimize karşı bu kadar öfkeli olmak zorunda mıyız? Hayat zaten yeterince zor değil mi? Herkesin kendi içerisinde verdiği bir mücadele, kimseye anlatamadığı bir sıkıntı, çözmeye çalıştığı bir problem yok mu? Sabah karşılaştığımız insanın hangi dertlerle uğraştığını bilmiyoruz. Trafikte önümüzde yavaş ilerleyen sürücünün neden dikkatli davrandığını, bir iş yerinde sessizce oturan insanın hangi sorunları düşündüğünü, sokakta yanımızdan geçen birinin ne kadar zor bir gün geçirdiğini bilemeyiz. Elbette bu durum kimsenin yanlış davranışını haklı çıkarmaz ama biraz anlayış göstermenin, hemen öfkelenmek yerine düşünmenin ve karşımızdaki insanın da bizim gibi bir hayatı olduğunu hatırlamanın hiçbir zararı yok. Belki de toplum olarak yeniden öğrenmemiz gereken en önemli şeylerden biri, karşımızdaki insanı yalnızca kendi davranışlarımızın muhatabı olarak değil, duyguları ve sorunları olan bir birey olarak görebilmektir.
Bu noktada hepimizin kendisini sorgulaması gerektiğini düşünüyorum. Toplumdaki öfkeden şikâyet ediyoruz ama kendi davranışlarımızı ne kadar değerlendiriyoruz? Trafikte sabırsız davranırken, sosyal medyada sert yorumlar yaparken, ailemizle tartışırken veya iş yerinde bir anlaşmazlık yaşarken aynı hassasiyeti gösterebiliyor muyuz? Sürekli başkalarının değişmesini beklemek kolaydır. Zor olan, gerektiğinde kendi yanlışlarımızı da kabul edebilmektir. Eğer daha sakin, daha anlayışlı ve daha huzurlu bir toplum istiyorsak değişimi yalnızca başkalarından bekleyemeyiz. Hepimizin bu konuda üzerine düşen sorumluluklar var. Biraz daha sabırlı olmak, öfkelendiğimizde kendimize zaman tanımak, karşımızdaki insanın sözünü kesmeden dinlemek ve anlaşmazlıkları büyütmeden çözmeye çalışmak küçümsenecek davranışlar değildir.
Elbette bütün sorunları birkaç güzel sözle çözebileceğimizi düşünmüyorum. Toplumdaki şiddetin ve tahammülsüzlüğün ekonomik, sosyal, kültürel ve bireysel pek çok nedeni olabilir. Bunların her biri üzerinde ciddi çalışmalar yapılması gerekir. Ancak hiçbir çalışma, insanların birbirine duyduğu saygı olmadan tek başına yeterli olmayacaktır. Birbirimizi düşman olarak görmekten vazgeçmek, farklı düşüncelerin bir arada bulunabileceğini kabul etmek ve insan hayatını her türlü tartışmanın üzerinde tutmak zorundayız. Çünkü öfkenin hâkim olduğu bir ortamda ne sağlıklı iletişim kurulabilir ne güven duygusu gelişebilir ne de toplumsal huzur kalıcı hale gelebilir.
Bugün belki de en fazla ihtiyacımız olan şey biraz sakinlik, biraz anlayış ve biraz vicdan. İnsanların birbirine bağırmadan konuşabildiği, anlaşmazlıkların şiddete dönüşmediği, çocukların korkuyla değil güvenle büyüdüğü, insanların sokakta ve evlerinde kendilerini huzurlu hissettiği bir toplum istemek çok büyük bir beklenti olmamalı. Hepimiz aynı şehirde, aynı ülkede, aynı hayatın içerisinde yaşıyoruz. Birbirimizin hayatını zorlaştırmak yerine kolaylaştırmayı öğrenmek zorundayız. Çünkü bugün öfkeyle söylediğimiz bir söz, yarın telafi edemeyeceğimiz bir kırgınlığa dönüşebilir. Bugün küçümsediğimiz bir tehdit, yarın çok daha ağır sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle şiddete karşı durmak yalnızca büyük olayların ardından tepki göstermek değil, günlük hayatın her anında saygıyı ve sağduyuyu savunmaktır.
Ben bu hafta özellikle bu konuyu yazmak istedim. Çünkü gazetecilik yalnızca şehirde yapılan yatırımları, siyasi açıklamaları veya günlük gelişmeleri değerlendirmekten ibaret değil. Bazen dönüp toplumun ruh haline de bakmak gerekiyor. İnsanların neden bu kadar gergin olduğunu, birbirimize karşı neden sabrımızın azaldığını ve bu gidişatı değiştirmek için neler yapabileceğimizi konuşmak gerekiyor. Belki bu yazıyı okuyan herkes benimle aynı fikirde olmayacak, belki bazıları toplumdaki öfkenin abartıldığını düşünecek. Ancak hepimizin üzerinde anlaşabileceği bir gerçek olduğuna inanıyorum: Hiçbir sorun, hiçbir anlaşmazlık ve hiçbir fikir ayrılığı insan hayatından daha değerli değildir.
Artık birbirimizi yenmeye değil, anlamaya çalışalım. Haklı çıkmak uğruna saygıyı kaybetmeyelim. Öfkeyi güç, şiddeti çözüm, tahammülsüzlüğü cesaret olarak görmeyelim. Çünkü bir toplumun gerçek gücü insanların birbirinden ne kadar korktuğuyla değil, birbirine ne kadar güvendiğiyle ölçülür.
Ve şimdi hep birlikte şu soruyu kendimize soralım: Ne zaman bu kadar öfkeli bir toplum olduk ve daha önemlisi, yeniden birbirimizi anlayabilen insanlar olmak için neyi bekliyoruz?
Saygılarımla…
