Darbenin ardından siyasi hayat askıya alınırken yüz binlerce kişi gözaltına alındı, binlerce kişi yargılandı ve 50 kişinin idam cezası infaz edildi.vPeki 12 Eylül 1980 darbesini kim yaptı? Darbenin lideri kimdi? 12 Eylül darbesi neden oldu ve sonrasında Türkiye'de neler yaşandı?
12 EYLÜL 1980 DARBESİNİN LİDERİ KİMDİ?
12 Eylül 1980 askeri darbesinin başındaki isim, dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren'di.
Kenan Evren'in başkanlığındaki Milli Güvenlik Konseyi, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun'dan oluşuyordu.
12 Eylül sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Başbakan Süleyman Demirel hükümeti görevden alındı, Türkiye Büyük Millet Meclisinin faaliyetleri durduruldu ve siyasi partilerin faaliyetleri askıya alındı. Darbe sonrasında yasama ve yürütme yetkileri Milli Güvenlik Konseyinde toplandı.
Kenan Evren, darbenin ardından devlet başkanlığı görevini üstlendi. 1982 Anayasası'nın kabul edilmesinin ardından ise Türkiye'nin 7. Cumhurbaşkanı oldu.
12 EYLÜL DARBESİ NEDEN OLDU?
12 Eylül darbesine giden süreç, 1970'li yılların ikinci yarısında Türkiye'de yaşanan ağır siyasi, ekonomik ve toplumsal krizlerle şekillendi. Dönemin en önemli sorunlarından biri sağ ve sol gruplar arasındaki ideolojik çatışmalar ve buna bağlı olarak artan siyasi şiddetti. Sokak çatışmaları, suikastlar ve kitlesel şiddet olayları ülke genelinde ciddi güvenlik sorunlarına yol açtı. Kahramanmaraş ve Çorum olayları gibi toplumsal çatışmaların yanı sıra siyasi cinayetlerin artması, toplumdaki kutuplaşmayı daha da derinleştirdi. Türkiye'de güvenlik ve kamu düzeninin sağlanamadığı yönündeki tartışmalar yoğunlaştı.
SİYASİ İSTİKRARSIZLIK DARBEYE GİDEN SÜRECİ HIZLANDIRDI
1970'lerin sonlarına doğru siyasi istikrarsızlık da giderek belirginleşti.
Mecliste hükümet kurma konusunda yaşanan sorunlar ve cumhurbaşkanlığı seçimindeki uzun süreli tıkanma, devlet mekanizmasının işleyişi konusunda ciddi tartışmalara neden oldu.
Türkiye Cumhuriyeti Tarihi kaynaklarında, 12 Eylül'e giden süreçte cumhurbaşkanlığı seçim krizi, ideolojik bölünmelerin yol açtığı toplumsal çatışmalar, ekonomik sorunlar ve 24 Ocak 1980 kararlarının önemli gelişmeler arasında bulunduğu belirtiliyor.
24 OCAK KARARLARI VE EKONOMİK KRİZ
Türkiye, 1980 yılına ağır ekonomik sorunlarla girdi.
Yüksek enflasyon, döviz sıkıntısı, üretimde yaşanan problemler ve temel ihtiyaç maddelerinin temininde yaşanan sıkıntılar ekonomide ciddi bir kriz oluşturdu.
24 Ocak 1980'de açıklanan ekonomik kararlarla Türkiye'nin ekonomi politikalarında önemli bir değişim hedeflendi. Ancak bu politikaların uygulanabilmesi için ülkede siyasi ve sosyal istikrarın sağlanması önemli bir sorun olarak ortaya çıktı.
12 Eylül sonrasında 24 Ocak kararlarının önemli ölçüde uygulanmaya devam etmesi, darbe ile ekonomik dönüşüm arasındaki ilişki konusunda uzun yıllar süren tartışmalara neden oldu. Akademik kaynaklarda bu konuda farklı değerlendirmeler bulunmaktadır.
DARBE SONRASI İLK OLARAK NE OLDU?
12 Eylül sabahı yönetime el koyan askeri yönetim, siyasi partilerin faaliyetlerini durdurdu ve TBMM'nin yetkilerini Milli Güvenlik Konseyine devretti.
Siyasi parti liderleri ve çok sayıda siyasetçi gözaltına alındı veya zorunlu ikamete tabi tutuldu. Sendikalar ve çeşitli demokratik kitle örgütleri üzerindeki baskılar artırıldı.
Darbe yönetimi döneminde Türkiye'nin siyasi, hukuki, sosyal ve eğitim hayatında kapsamlı değişiklikler yapıldı. 1982 Anayasası'nın hazırlanmasıyla birlikte yeni bir anayasal düzen oluşturuldu. Anayasa, 7 Kasım 1982'de yapılan halk oylamasında yüzde 91,37 oyla kabul edildi.
12 EYLÜL DÖNEMİNDE KAÇ KİŞİ GÖZALTINA ALINDI?
12 Eylül darbesinin ardından çok geniş kapsamlı gözaltı ve yargılamalar gerçekleştirildi.
Resmi rakamlara göre darbe döneminde yaklaşık 650 bin kişi gözaltına alındı. Açılan 210 bin davada yaklaşık 230 bin kişi yargılandı.
Ayrıca 7 binden fazla kişi hakkında idam cezası talep edildi. 517 kişi idam cezasına çarptırılırken bunlardan 50'sinin cezası infaz edildi.
Dönemin bilançosunda bunun yanında işten çıkarmalar, vatandaşlıktan çıkarılmalar, basına yönelik baskılar ve siyasi yasaklar da önemli yer tuttu.
12 EYLÜL'DE KİMLER İDAM EDİLDİ?
12 Eylül döneminde gerçekleştirilen idamlar, darbenin en tartışmalı sonuçlarından biri oldu.
İlk infazlar 9 Ekim 1980'de gerçekleştirildi. Sol görüşlü Necdet Adalı ile ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu aynı gün idam edildi.
Dönemin en çok tartışılan idamlarından biri ise Erdal Eren oldu.
Erdal Eren, darbe öncesinde bir askeri inzibat erinin öldürülmesi suçundan hüküm giydi. O sırada 17 yaşında olan Eren'in idam kararı Yargıtay tarafından iki kez iptal edildi. Buna rağmen Milli Güvenlik Konseyinin onayladığı karar doğrultusunda yaşı büyütülerek 13 Aralık 1980'de Ankara Ulucanlar Cezaevi'nde idam edildi.
DARBENİN TÜRKİYE'YE MALİYETİ NE OLDU?
12 Eylül askeri yönetimi, Türkiye'nin siyasi hayatında olduğu kadar toplumsal yapısında da uzun süreli izler bıraktı.
Darbe döneminde yüz binlerce kişi gözaltına alınırken yüz binlerce kişi hakkında dava açıldı. Binlerce kişi ceza aldı. İşkence iddiaları, faili meçhul ölümler, siyasi yasaklar ve ifade özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar dönemin en önemli tartışma başlıkları arasında yer aldı.
Basın da darbe yönetiminin ağır baskılarıyla karşı karşıya kaldı. Çok sayıda gazeteci hakkında dava açıldı, yayınlar yasaklandı ve basın kuruluşları üzerinde yoğun denetim uygulandı.
12 EYLÜL DARBESİ NE ZAMAN SONA ERDİ?
Darbe yönetimi, 1983 yılında yapılan genel seçimlerin ardından sona erdi.
6 Kasım 1983'te yapılan seçimleri Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi kazandı. Böylece Türkiye'de yeniden sivil yönetime geçildi.
12 Eylül'ün ardından hazırlanan 1982 Anayasası ise uzun yıllar Türkiye'nin temel hukuk metni olarak yürürlükte kaldı.
12 EYLÜL DARBESİNİN LİDERİ KENAN EVREN'E NE OLDU?
12 Eylül darbesinin lideri Kenan Evren, darbe sonrasında devlet başkanlığı ve ardından cumhurbaşkanlığı görevlerini yürüttü.
Evren ve dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya, 12 Eylül darbesi nedeniyle 2012'de başlayan davada yargılandı. Mahkeme 2014 yılında her iki sanığı da müebbet hapis cezasına çarptırdı. Ancak karar kesinleşmeden Kenan Evren 2015 yılında hayatını kaybetti ve dava sanıkların ölümü nedeniyle sona erdi.
12 Eylül 1980, Türkiye'nin demokratik ve siyasi tarihinde derin izler bırakan bir dönüm noktası olarak tarihe geçti. Darbenin üzerinden yıllar geçmesine rağmen dönemin siyasi, hukuki ve toplumsal sonuçları Türkiye'de tartışılmaya devam ediyor.
