Uzun Hasan, 15. yüzyılda Akkoyunlu Devleti’nin başında bulunan ve devletin hâkimiyet alanını genişleten hükümdarlardan biri olarak biliniyor. Akkoyunlu kaynaklarına göre Şubat-Mart 1425 civarında doğan Uzun Hasan, Karayülük Osman Bey’in oğullarından Ali Bey ile Saray Hatun’un oğluydu. Bayındır boyuna mensup olan hükümdar, özellikle Karakoyunlular ve Osmanlılarla yaşadığı mücadelelerle tanındı.
Uzun Hasan'ın hükümdarlığı döneminde Akkoyunlu Devleti'nin sınırları Doğu Anadolu, Azerbaycan, İran ve Irak yönünde genişledi. Cihan Şah ve Timurlu hükümdarı Ebû Said Mirza'ya karşı elde edilen başarıların ardından Akkoyunlu hâkimiyet alanı büyüdü ve devletin merkezi Tebriz'e taşındı.
UZUN HASAN KİMDİR?
Uzun Hasan, Akkoyunlu hükümdarı Karayülük Osman Bey’in torunlarından ve Bayındır boyuna mensup bir hükümdardı. Babası Ali Bey, annesi ise Saray Hatun'du. Babasının ve ailesinin taht mücadelesi içerisinde yetişen Uzun Hasan, genç yaşlarından itibaren askerî ve idarî faaliyetlerin içinde bulundu.
Ağabeyi Cihangir Mirza ile yaşadığı taht mücadelesinin ardından 1450'li yıllarda Akkoyunlu yönetiminde belirleyici konuma geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Uzun Hasan'ın hükümdarlık dönemini 1452-1478 olarak verir.
Hükümdarlığı sırasında Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah'ı mağlup eden Uzun Hasan, daha sonra Timurlu hükümdarı Ebû Said Mirza'yı da yenerek esir aldı. Bu gelişmeler Akkoyunlu Devleti'nin Güney Azerbaycan, Orta İran, Fars, Kirman ve Irak-ı Arab bölgelerinde hâkimiyet kurmasına zemin hazırladı.
Uzun Hasan yalnızca askerî faaliyetleriyle değil, yönetim alanındaki düzenlemeleriyle de öne çıktı. “Hasan Padişah Kanunları” adıyla bilinen kanunnâmelerde vergi, idarî ve sosyal hayata ilişkin düzenlemeler yer aldı. Özellikle farklı toplumsal kesimlerden alınan vergilere ilişkin hükümler bu düzenlemelerde önemli yer tuttu.
UZUN HASAN’I KİM ÖLDÜRDÜ?
Uzun Hasan'ın başka bir hükümdar veya kişi tarafından öldürüldüğünü gösteren bir kayıt bulunmuyor. Tarihî kaynaklara göre Uzun Hasan, 1476 yılında çıktığı son Gürcistan seferinin ardından hastalandı ve ağırlaşan sağlık sorunları nedeniyle yaşamının son dönemini hastalıkla geçirdi.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Uzun Hasan'ın Gürcistan seferinden hasta döndüğü ve 6 Ocak 1478'de hayatını kaybettiği belirtiliyor. Dolayısıyla Uzun Hasan'ın bir suikast veya savaş sırasında öldürüldüğüne ilişkin tarihî kaynaklara dayanan bir bilgi bulunmuyor.
Uzun Hasan'ın ölümünden kısa süre önce oğulları arasında da taht mücadelesi yaşandı. Ağır hastalığı üzerine oğlu Halil Şiraz'dan getirildi. Diğer oğlu Uğurlu Muhammed ise bu süreçte Erzincan'a geldi ve burada öldürüldü. Uzun Hasan ise 6 Ocak 1478'de vefat etti. Naaşı, kendi yaptırdığı Nasriyye bahçesine defnedildi.
UZUN HASAN NEDEN ÖLDÜ?
Uzun Hasan'ın ölüm nedeni kaynaklarda belirli bir hastalık adıyla açıklanmıyor. Bilinen tarihî kayıtlara göre 1476'da gerçekleştirdiği Gürcistan seferinin ardından hastalanan hükümdar, sonraki dönemde ağır sağlık sorunları yaşadı.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Uzun Hasan'ın Gürcistan seferinden hasta döndüğü ve 6 Ocak 1478'de vefat ettiği aktarılıyor. Kaynakta ölümünün savaş, suikast veya başka bir hükümdarın saldırısı sonucunda gerçekleştiğine dair bir kayıt bulunmuyor.
Uzun Hasan'ın hayatındaki önemli askerî dönüm noktalarından biri ise Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmed ile karşı karşıya geldiği Otlukbeli Savaşı oldu. 11 Ağustos 1473'te Tercan yakınlarındaki Otlukbeli mevkiinde gerçekleşen savaşta Akkoyunlu ordusu ağır yenilgi aldı. Osmanlı ordusunun top ve tüfek kullanımı savaşın sonucunda önemli rol oynadı.
UZUN HASAN’IN BOYU KAÇ?
Uzun Hasan'ın boyunun kaç santimetre olduğuna ilişkin tarihî kaynaklarda kesin bir ölçü bulunmuyor. Bu nedenle Uzun Hasan'ın boyunu belirli bir santimetre değeriyle ifade etmek mümkün değil.
Bununla birlikte Uzun Hasan'ı gören Venedik elçisi Kontarino Zeno, hükümdarı lakabına uygun biçimde uzun boylu, yakışıklı ve hoşsohbet olarak tasvir etti. Bu anlatım, Uzun Hasan'ın fiziksel görünümüne dair tarihî bir tasvir sunuyor ancak boyunun santimetre cinsinden ölçüsünü ortaya koymuyor.
“Uzun Hasan” adı da tarihî kaynaklarda hükümdarın uzun boylu oluşuyla ilişkilendirilen bir lakap olarak karşımıza çıkıyor. Ancak bu lakabın tek başına belirli bir boy ölçüsü verdiği söylenemiyor.
UZUN HASAN OTLUKBELİ SAVAŞI’NDA KİMLE SAVAŞTI?
Uzun Hasan, 11 Ağustos 1473'te gerçekleşen Otlukbeli Savaşı'nda Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmed'in ordusuyla karşı karşıya geldi. Savaş, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında gerçekleşti ve Uzun Hasan'ın ağır yenilgisiyle sonuçlandı.
Uzun Hasan'ın Osmanlılarla çatışmasının arka planında Karaman bölgesindeki gelişmeler ve Akkoyunlu hükümdarının Osmanlı topraklarına yönelik faaliyetleri bulunuyordu. Akkoyunlu birliklerinin 1472'de Anadolu'daki harekâtı sonrasında Osmanlı-Akkoyunlu mücadelesi daha da belirgin hâle geldi.
Otlukbeli yenilgisinin ardından Uzun Hasan'ın Osmanlılarla yaptığı barış girişimleri de kaynaklara yansıdı. Fatih Sultan Mehmed, Uzun Hasan'ın bir daha Osmanlı topraklarına saldırmaması ve Karahisar'ı bırakması şartıyla barışı kabul etti.
UZUN HASAN HANGİ DEVLETİN HÜKÜMDARIYDI?
Uzun Hasan, Akkoyunlu Devleti'nin hükümdarıydı. Hükümdarlığı sırasında devletin hâkimiyet alanı genişledi ve Tebriz önemli bir merkez hâline geldi.
Uzun Hasan döneminde mali ve adli düzenlemeler de yapıldı. “Hasan Padişah Kanunları” olarak bilinen kanunnâmeler vergi, idarî ve sosyal hayatla ilgili hükümler içeriyordu. Bu düzenlemeler Akkoyunlu yönetim tarihinde Uzun Hasan'ın adının öne çıkmasına neden olan başlıca çalışmalardan biri oldu.
Uzun Hasan ayrıca ilim adamlarına verdiği destekle de kaynaklarda yer alıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde âlimleri himaye ettiği, Ali Kuşçu'ya itibar gösterdiği ve ilmî toplantılar düzenlediği aktarılıyor. Akkoyunlu tarihinin önemli kaynaklarından Kitâb-ı Diyârbekriyye'nin yazılmasını da Uzun Hasan teşvik etti.
