Son dönemde küresel enerji piyasalarında yaşanan gelişmeler, Türkiye’de akaryakıt fiyatlarının nasıl belirlendiği sorusunu yeniden öne çıkardı. Özellikle eşel mobil sistemi, fiyat artışlarının tüketiciye nasıl yansıtıldığı konusunda merak edilen başlıkların başında geliyor. Benzin ve motorin fiyatlarındaki değişimin arka planında yer alan vergi mekanizması yeniden araştırılıyor.
EŞEL MOBİL SİSTEMİ NEDİR?
Eşel mobil sistemi, akaryakıt fiyatlarındaki dalgalanmaların doğrudan pompa satış fiyatlarına yansımaması için uygulanan bir vergi düzenleme mekanizmasıdır. Sistem, özellikle döviz kuru ve ham petrol fiyatlarının hızlı yükseldiği dönemlerde devreye alınmıştır.
Bu mekanizmada temel unsur Özel Tüketim Vergisi’dir. Akaryakıtın rafineri çıkış fiyatı döviz veya petrol fiyatları nedeniyle arttığında, artışın tüketiciye yansımaması için ÖTV tutarı düşürülür. Böylece pompa fiyatı sabit tutulur. Artış, vergi indirimiyle dengelenmiş olur.
Eşel mobil sistemi, fiyat istikrarını sağlamak ve enflasyonist baskıyı sınırlamak amacıyla geliştirilmiş bir araç olarak uygulanmıştır. Bu yöntemle hem tüketici korunmuş hem de kısa vadeli fiyat şoklarının etkisi azaltılmıştır.
AKARYAKIT FİYATLARI NASIL SABİT TUTULACAK?
Eşel mobil sistem çift yönlü bir işleyişe sahiptir. Fiyat artışı ve fiyat düşüşü durumlarında farklı şekilde devreye girer.
Akaryakıt maliyetleri yükseldiğinde, ÖTV indirimi yapılarak pompa fiyatının artması engellenir. Örneğin benzinin litre maliyeti belirli bir tutar arttığında, aynı tutarda vergi indirimi uygulanır ve tüketici aynı fiyattan yakıt almaya devam eder.
Fiyatlar düştüğünde ise daha önce yapılan vergi indirimleri kademeli olarak geri alınır. Böylece kamu gelirlerinde oluşabilecek kayıp telafi edilir. Bu yapı, dinamik bir vergi ayarlaması sistemi olarak çalışır.
Ancak eşel mobil sistemi 2021 yılının son çeyreğinde uygulamadan kaldırılmıştır. Bu nedenle günümüzde akaryakıt fiyatlarındaki artışlar doğrudan pompa fiyatlarına yansıyabilmektedir. Döviz kurundaki yükseliş veya uluslararası petrol fiyatlarındaki artış, eşel mobil mekanizması devrede olmadığı için tüketici fiyatlarına doğrudan etki eder.
BENZİNE ZAM GELDİ Mİ?
Benzine zam gelip gelmediği sorusu, döviz ve petrol piyasalarındaki gelişmelere bağlı olarak sık sık gündeme gelmektedir. Eşel mobil sistemi aktifken küçük maliyet artışları pompa fiyatlarına yansıtılmazken, sistemin kaldırılmasıyla birlikte fiyat değişimleri doğrudan uygulanmaktadır.
Bu nedenle benzin fiyatlarında yaşanan her artış, artık vergi indirimiyle dengelenmeden tüketiciye yansıyabilmektedir. Güncel zam kararları ise Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ve ilgili dağıtım şirketlerinin fiyat bildirimleri doğrultusunda belirlenmektedir.
Akaryakıt fiyatlarının seyri, küresel enerji piyasalarındaki gelişmeler, döviz kuru hareketleri ve iç vergi politikalarına bağlı olarak değişmeye devam etmektedir.
